Sztuka ikony. Album premium z etui - Tania Velmans

"Sztuka ikony" Tani Velmans jest syntezą tysiąca lat sztuki ikony — od pierwszych warsztatów Konstantynopola (V wiek), przez ikonoklazm, klasyczny Bizancjum, styl Komnenów i renesans Paleologów, po ruskie szkoły Nowogrodu, Moskwy i Andrieja Rublowa.

275 kolorowych reprodukcji w formacie 275×325 mm pozwala oglądać ikony w skali bliskiej oryginałowi. Tom ukazał się w Wydawnictwie Jedność w oprawie twardej z obwolutą i etui.

Co album obejmuje

Velmans pracuje na materiale z trzech kontynentów. Zaczyna w Konstantynopolu i na peryferiach Bizancjum, prowadzi przez ikonoklazm i jego konsekwencje dla teorii obrazu, klasyczny styl bizantyński, styl Komnenów (dynamizm linii w XII wieku) i renesans Paleologów. Osobny rozdział poświęca ikonom ruskim z okresu od XIII do XV wieku, w tym szkole Andrieja Rublowa.

Geografia reprodukcji obejmuje trzy kontynenty: klasztory Synaju, monastery etiopskie, ukryte cerkwie w dolinach Kaukazu Górnej Swanetii, zbiory muzeów Macedonii Północnej, Rosji, Bułgarii i Gruzji. Część z tych zbiorów rzadko gości w polskich publikacjach albumowych.

Wątek teoretyczny prowadzi Velmans od greckiego eikon przez platońską koncepcję obrazu z "Uczty", Ojców Kościoła i Pseudo-Dionizego Areopagitę aż do specyficznie wschodniej teologii ikony jako "działającej", w opozycji do zachodniej narracyjno-dekoracyjnej funkcji obrazu religijnego. Ikona jest pośrednikiem, nie ilustracją.

Co decyduje o premium charakterze tomu

Format 275×325 mm to świadoma decyzja redakcyjna. Większość reprodukcji jest całostronicowa, czyli ikona w skali bliskiej naturalnej. Drukowanie ikon w mniejszym formacie odbiera im to, co Velmans szczególnie analizuje: powiększone "oczy duszy", proporcje twarzy, gestykę dłoni, drobiazgowość emalierską. W tym albumie wszystko jest widoczne.

Konstrukcja egzemplarza obejmuje trzy warstwy: oprawę twardą, obwolutę i etui. Album projektowano do dziesięcioleci użytkowania w bibliotece domowej. To nie jest tom do plecaka. Stoi na półce, otwiera się powoli, podaje się gościowi z dwoma rękoma.

Komu album będzie służyć

Ikonopisarz dostaje wzornik. Velmans pokazuje wczesne typy ikonograficzne (Hodighitria, Pantokrator, Dejsis, Anastasis) w wersjach, do których współczesny ikonograf wraca, gdy rozpoczyna pisanie nowej ikony. Recenzent francuski Jacky Bornet (France Télévisions, 2014) zauważył, że Velmans łączy podejście naukowe z wrażliwością na sam obiekt sakralny.

Koneser sztuki bizantyńskiej dostaje syntezę milenium z aparatem porównawczym, opartym na materiale synajskim, etiopskim, ruskim, bałkańskim i gruzińskim. Tania Velmans (1938–2022) była członkiem korespondentem Europejskiej Akademii Nauk, Sztuki i Literatury, kawalerem Orderu Sztuki i Literatury, honorową kierowniczką badań w CNRS, kierowniczką seminarium w INALCO. Jej autorytet jest weryfikowalny przez ścieżkę akademicką, nie przez marketing wydawcy.

Kapłan, diakon, osoba konsekrowana związana z duchowością wschodnią dostaje obiekt na półkę kapłańską czy zakonną. Album w etui to czytelny prezent z okazji święceń (diakonatu stałego, kapłańskich), profesji zakonnej (czasowej, wieczystej), jubileuszy 25- i 50-letnich. Wybór tego konkretnego tomu sygnalizuje obdarowanemu zrozumienie jego pola zainteresowań i odróżnia darczyńcę od standardowych form dewocyjnych pamiątek.

Co widzimy między okładkami

Tylna okładka oparta jest na reprodukcji Archanioła Michała z weneckiego Skarbca św. Marka (emalia, złoto, kamienie szlachetne, X wiek). To pierwsza zapowiedź metody Velmans: fragment przedstawiony w skali, w jakiej ikonę pomyślał jej autor. Wnętrze tomu utrzymuje czarne tła wokół reprodukcji, kontrastujące ze złotem ikon i mozaik.

Tekst zachowuje terminologię oryginalną: Dejsis, Theotokos, Hodighitria, Komneni, Paleologowie, Pantokrator. Sygnatury obrazów są pełne (muzeum, format, datowanie, technika). Polski czytelnik dostaje teksty Velmans po polsku z zachowaniem oryginalnej terminologii grecko-słowiańskiej, do której wraca każda poważna literatura przedmiotu.

Sklep e-religijne.pl od 2009 roku prowadzi stałą sprzedaż książek o sztuce sakralnej i ikonografii — tom Velmans wprowadziliśmy do oferty zaraz po polskiej premierze w Wydawnictwie Jedność.

Co warto wiedzieć

Czy album sprawdzi się jako prezent z okazji święceń, profesji zakonnej lub jubileuszu kapłańskiego? 

Tak. Format, etui i oprawa pozycjonują tom jako prezent uroczysty. Album sprawdza się przy święceniach diakonatu stałego, święceniach kapłańskich, profesji wieczystej, jubileuszach srebrnych (25 lat) i złotych (50 lat). Wybór tej książki sygnalizuje, że dający rozumie zainteresowania obdarowanego — to inna kategoria gestu niż standardowy stuł lub krzyż jubileuszowy.

Czy ikonopisarz znajdzie tu materiał warsztatowy? 

Album daje wzorce ikonograficzne i kontekst teologiczny stylów (klasyczny bizantyński, Komnenów, Paleologów, ruski). Wykonanie warsztatowe (przepisy na temperę jajeczną, układanie złota, przygotowanie deski) leży poza jego zakresem; te kwestie uzupełnia się tradycyjnymi podręcznikami ikonopisarstwa.

Co odróżnia ten album od innych publikacji o ikonografii dostępnych po polsku? 

Pełne milenium 500–1450 zamiast wybranego okresu. Geografia obejmuje Synaj, Kaukaz, Etiopię, Bałkany, Macedonię Północną; tradycja ruska traktowana jest na równi z bizantyńską i bałkańską, nie jako centrum. Oraz dostęp do warsztatu Velmans, której wykłady prowadzono w Europie, Stanach Zjednoczonych i Japonii.

Kim była Tania Velmans? 

Francuska historyk sztuki (1938–2022), specjalistka cywilizacji bizantyńskiej. Honorowa kierowniczka badań w CNRS, kierowniczka seminarium w INALCO, członek korespondentem Europejskiej Akademii Nauk, Sztuki i Literatury, kawaler Orderu Sztuki i Literatury, laureatka nagrody Gastona Schlumbergera za prace badawcze obejmujące Kaukaz i pustynię egipską.

Uczciwa uwaga

Format 275×325 mm i etui oznaczają, że to album do biurka, stołu albo półki bibliotecznej. Wieczorna lektura w fotelu nie jest jego scenariuszem. Przed zakupem prezentowym warto pomyśleć, czy obdarowany ma na niego miejsce w przestrzeni, w której bywa najczęściej.