To tylko lęk. Jak przerwać błędne koło niepokoju i zacząć żyć spokojniej - Joanna Adamiak

To tylko lęk to napisany przez psychiatrę przewodnik po lęku — od jego ukrytych masek po granicę, za którą emocja staje się zaburzeniem.

Joanna Adamiak otwiera książkę katalogiem ponad czterdziestu „masek", pod którymi chowa się lęk: perfekcjonizm, sarkazm, ciągła kontrola, krytykowanie innych, odwlekanie, przewlekłe zmęczenie, a nawet nadmierna gorliwość religijna. To zachowania, które na co dzień bierzemy za rys charakteru albo wadę woli.

Dlaczego ta książka trafia do rąk formatora

Kierownik duchowy, formator, katecheta czy siostra odpowiedzialna za formację spotyka te zachowania codziennie. Nowicjusz, który poprawia ten sam tekst po raz piąty. Seminarzysta zbywający każdą rozmowę o sobie żartem. Osoba, której gorliwość rośnie wprost proporcjonalnie do wewnętrznego niepokoju. W języku formacji łatwo nazwać to pychą, acedią, letniością albo brakiem zaufania. Adamiak pokazuje, że pod spodem bywa po prostu lęk — i że ma on także podłoże biologiczne: geny odpowiadają za 30–67% ryzyka rozwoju zaburzeń lękowych.

To nie jest argument, by lęk „rozgrzeszać" duchowo, tylko by go nie moralizować tam, gdzie potrzebny jest specjalista. Książka daje towarzyszącemu dwie rzeczy, których sama formacja duchowa nie dostarcza: słownik tych mechanizmów oraz trzy trzeźwe kryteria odróżniania normalnej emocji od zaburzenia — czas trwania, nasilenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie. Nie po to, by stawiać diagnozy (to nie rola formatora), lecz by wiedzieć, kiedy delikatnie skierować kogoś dalej.

Co jest w środku

Jedenaście rozdziałów prowadzi od masek lęku, przez różnicę między lękiem a strachem, psychosomatykę (bezsenność, przewlekłe zmęczenie, dolegliwości skórne czy trawienne jako objaw napięcia), przyczyny i czynniki ryzyka, aż po długofalowe skutki nierozpoznanego lęku — w zdrowiu, relacjach, pracy i finansach.

Osobne rozdziały dotyczą lęku na kolejnych etapach życia (od dzieciństwa po późną dorosłość), metod diagnozy, leczenia oraz zmian stylu życia. Książkę zamyka rozdział, który dla osoby z formacją będzie chyba najciekawszy: Stany lękowe — nowa moda czy prawdziwe zaburzenia? — o medykalizacji emocji i o tym, że trudne uczucia są naturalną częścią życia i nie każde wymaga interwencji.

Dwa fragmenty, które warto przeczytać przed zakupem

„Lęk jest jak ten kamień. Kiedy go podnosisz i dźwigasz ze sobą, staje się nie do zniesienia. Lecz gdy pozwolisz mu leżeć i patrzysz na niego z daleka, staje się częścią otoczenia, nie obciążając ciebie bezpośrednio".

— z przypowieści otwierającej książkę

„Nadmierne zaangażowanie [...] w praktyki religijne może być próbą znalezienia poczucia bezpieczeństwa i wsparcia. [...] Osoba, która codziennie podejmuje wiele praktyk duchowych, może myśleć: »Jeśli będę wystarczająco uduchowiony, to pozbędę się lęku przed nieznanym«".

— z rozdziału o maskach lęku, fragment opisujący „maskę gorliwego wyznawcy"

Co zauważyliśmy w środku

To jedyne miejsce, w którym książka wprost dotyka styku psychologii i życia duchowego — i właśnie dlatego trafia do naszego działu. Reszta jest świecka i kliniczna, bez religijnego komentarza. Tę uczciwość widać też w nocie wydawcy, którą autorka umieściła na stronie redakcyjnej: „Książka to bardzo ważne wsparcie, ale nie zastąpi terapii czy pomocy specjalisty".

Adamiak jest praktykującą psychiatrą, przyjmuje w poradni i online — i pisze językiem bez żargonu, czytelnym także dla kogoś, kto nigdy nie miał kontaktu z psychiatrią.

Co warto wiedzieć

Czy to jest książka religijna?

Nie. To świecka, kliniczna pozycja psychiatry o lęku. W naszym dziale na styku psychologii i religii umieściliśmy ją dlatego, że jest narzędziem dla osób, które towarzyszą innym — formatorów, kierowników duchowych, katechetów. Jedyny bezpośredni wątek religijny to opis „maski gorliwego wyznawcy", czyli sytuacji, gdy intensywna pobożność bywa napędzana lękiem.

Dla kogo jest poza osobami odpowiedzialnymi za formację?

Dla osób, które same zmagają się z lękiem, oraz dla ich bliskich. Język jest przystępny, bez wiedzy psychologicznej da się ją przeczytać od początku do końca.

Czy zastąpi terapię albo kierownictwo duchowe?

Nie i sama autorka to zaznacza. Książka pomaga rozpoznać i nazwać mechanizmy lęku, ale leczenie zaburzenia lękowego prowadzi specjalista. Dla formatora jest mapą, nie gabinetem.

Czym różni się od innych książek o lęku?

Dwiema rzeczami: rozbudowanym katalogiem ponad czterdziestu „masek", pod którymi lęk się ukrywa, oraz wyraźnym ostrzeżeniem przed nadmierną medykalizacją emocji. Autorka pilnuje równowagi — ani bagatelizowania lęku, ani robienia choroby z każdej trudnej emocji.

Sprzedajemy literaturę z pogranicza psychologii i duchowości od 2009 roku i rzadko trafia nam się pozycja kliniczna tak użyteczna w pracy formacyjnej. Jedno zastrzeżenie, by nie było nieporozumień: ta książka nie omawia życia duchowego ani modlitwy — daje wiedzę psychologiczną, którą formator nakłada na własne rozeznanie sam.