Misterium wiary. Jon Fosse w rozmowie z Eskilem Skjeldalem

Misterium wiary – Rozmowa noblisty z teologiem o drodze do Boga

Gdy laureat Literackiej Nagrody Nobla otwiera się przed czytelnikiem

Jon Fosse – norweski pisarz, który przez większość życia określał się jako ateista, dekadę temu przeszedł duchową przemianę i konwertował na katolicyzm. Ta książka to intymna rozmowa z teologiem i filozofem moralności Eskilem Skjeldalem, w której Fosse opowiada o swojej drodze od protestu przeciwko luterańskiej Norwegii przez fascynację gnostycyzmem i ruchem kwakrów – aż do Kościoła katolickiego.

Nie jest to katecheza ani teologiczny traktat. To rozmowa o pisaniu jako modlitwie, o wczesnych doświadczeniach z kościołem i bedehusem, o zmaganiach z alkoholizmem i chorobą – oraz o tym, jak wolność artystyczna splata się z przynależnością do instytucji, którą wielu postrzega jako ograniczającą.

Dla kogo jest ta książka?

Ta książka jest dla Ciebie, jeśli:

• Czytasz literaturę wysoką i szukasz intelektualnego pogłębienia wiary, nie gotowych sentencji
• Interesuje Cię proces nawrócenia – nie jego wynik, ale droga pełna wątpliwości i przełomów
• Fascynuje Cię pytanie: jak pogodzić życie artysty (byłego alkoholika, minimalisty języka, wierzącego w natchnienie) z wiarą w instytucję i dogmaty?
• Chcesz zobaczyć katolicyzm oczami konwertty spoza polskiej tradycji – w Norwegii Kościół katolicki nie jest dominującą siłą kulturową

Ta książka NIE jest dla Ciebie, jeśli:

• Szukasz apologetycznej obrony katolicyzmu (Fosse kwestionuje dogmaty, np. pyta: "Dlaczego chrzest ma być niezbędny do zbawienia?")
• Oczekujesz hagiografii – Fosse otwarcie mówi o zniszczeniu alkoholizmem, o trzęsących się rękach przy podpisywaniu autografów
• Wolisz systematyczną teologię od rozmowy dwóch ludzi, którzy dzielą się osobistymi kryzysami

Co wyróżnia tę książkę?

1. Autentyczność zamiast propagandy
Fosse nie broni katolicyzmu – zaprasza do zgłębiania tajemnicy Boga w całej jej złożoności. Skjeldal, sam konwertyta i teolog, prowadzi rozmowę z bezkompromisowością – pyta o wszechmoc Boga, o sens dogmatów, o codzienność katolika.

2. Pisarz jako mistyk
"Pisanie jest rodzajem podróży w nieznane" – mówi Fosse. Dla niego literatura nie wynika z planowej pracy, ale z natchnienia, ze "strumienia spływającego" poza kontrolą rozumu. Jego twórczość została nagrodzona Noblem za "nowatorskie sztuki i prozę dające wyraz temu, co niewypowiadalne". W tej książce dowiesz się, jak akt pisania stał się dla niego aktem religijnym – długo przed formalnym nawróceniem.

3. Format, który działa
To nie monolog artysty. Skjeldal i Fosse rozmawiają o wierze i Bogu, o duchowych i mistycznych przeżyciach, o tym, jak pogodzić swobodę artystyczną z przynależnością do Kościoła katolickiego ze wszystkimi jego dogmatami. Czasem pytania są niewygodne. Czasem milczenie mówi więcej niż odpowiedź.

Czym ta książka różni się od innych rozmów o wierze?

Kontrast z polską tradycją:
W Polsce katolicyzm to dziedzictwo kulturowe. Dla Fossego to świadomy wybór dokonany w kraju, gdzie większość to protestanci. Jego perspektywa odświeża debatę – nie chodzi o "powrót do korzeni", ale o poszukiwanie tego, czego zabrakło w racjonalizmie luterańskich kazań: misterium, liturgii, ciszy.

Kontrast z teologią akademicką:
Fosse odrzuca dogmatyczne podchodzenie do wiary. "Jeśli jesteś prawdziwym wierzącym, nie wierzysz w dogmaty czy instytucje – wierzysz na innym poziomie". Jednocześnie – i to paradoks tej książki – uznaje, że "misterium wiary przetrwało dwa tysiące lat właśnie dzięki temu, że Kościół stał się instytucją".

Kontrast z biografią artystyczną:
To nie biografia, choć czytelnik trafia na decydujące wydarzenia, intelektualne refleksje i osobiste doświadczenia. Fosse inspirował się Mistrzem Eckharten – od niego uczył się "godzenia sprzeczności: czarne światło, jasna ciemność, wszechmocna słabość".

Kim są ludzie za tą książką?

Jon Fosse – norweski powieściopisarz, poeta i dramaturg, laureat Literackiej Nagrody Nobla 2023. Jego dramaty wystawiane są na ponad tysiącu scen świata, dzieła przetłumaczono na ponad 50 języków. Pisze w języku nynorsk – jednym z dwóch oficjalnych, choć mniej popularnych, stylów piśmienniczych języka norweskiego. Jego styl? Minimalistyczny, hipnotyczny, pełen powtórzeń – język prosty, ale o ogromnej emocjonalnej głębi.

Eskil Skjeldal – teolog, doktor filozofii moralności, autor i krytyk literacki. Wcześniej prowadził w norweskim "Dag og Tid" cykl wywiadów o kryzysach i sensie życia, publicznie opisywał własny kryzys wiary. Sam jest konwerytą na katolicyzm.

Dlaczego warto przeczytać tę książkę właśnie teraz?

Po przyznaniu Fossemu Nobla (2023) jego twórczość przeżywa renesans. Polskie przekłady jego prozy – zwłaszcza monumentalna "Septologia" – budzą spolaryzowane reakcje: jedni mówią o arcydziele, inni o "ględzeniu". Ta rozmowa z 2015 roku (polskie wydanie 2025) pozwala zrozumieć źródło jego pisarstwa: "Pisanie uratowało mi życie".

Nie przeczytasz tej książki szybko – ale jeśli dasz jej szansę, odkryjesz głos, który mówi o wierze językiem poety, nie kaznodziei.

Książka idealna na wieczorną lekturę przy lampce – gdy chcesz pomyśleć, nie tylko przeczytać.