Kazania o Piśmie Świętym. Część 2 (106-143) - Św. Cezary z Arles

Kazania o Piśmie Świętym. Część 2 (106–143) to drugi tom polskiego przekładu Sermones de Scriptura świętego Cezarego z Arles, zawierający 38 kazań do sześciu grup ksiąg Starego Testamentu: od Księgi Liczb, przez Jozuego i Sędziów, cztery Księgi Królewskie i pisma mądrościowe, aż po pierwsze kazania prorockie.

Kontynuacja Części 1 (Źródła Monastyczne 88, 2020), wydana po sześciu latach jako tom 113 serii. Wstęp, przekład i redakcję naukową przygotował ks. Józef Pochwat MS, autor pierwszego tomu i polski przedstawiciel w Międzynarodowym Komitecie Naukowym do pracy nad dziedzictwem Cezarego. Recenzja wydawnicza: ks. prof. dr hab. Edward Staniek.

Polskie wydanie powstało w oparciu o francuski tom Sources Chrétiennes 645 z 2024 roku, najnowsze opracowanie krytyczne z rewizją tłumaczenia przygotowaną przez Marie Pauliat z Louvain. Tekst łaciński pochodzi z klasycznego wydania G. Morina OSB (CCL 103).

Do których ksiąg Starego Testamentu prowadzi ten tom

Tom obejmuje fragmenty Starego Testamentu, których współczesny kaznodzieja często unika, bo brakuje pomocy egzegetycznych w języku polskim. Cezary komentował je nie jako uczony do uczonych, ale jako biskup wiejskich parafii Galii do ludzi „wciąż przesiąkniętych pogaństwem", jak charakteryzuje jego adresatów ks. Pochwat we wstępie.

Zawartość kolejnych części:

• Księga Liczb (kazania 106–113): osiem kazań kończących cykl Pięcioksięgu rozpoczęty w Części 1.
• Księga Jozuego (114–116): trzy kazania o wkroczeniu do Ziemi Obiecanej.
• Księga Sędziów (117–120): cztery kazania (m.in. Gedeon, Samson) do księgi, która w lekcjonarzu pojawia się rzadko, a w lekturze osobistej budzi wiele pytań.
• Cztery Księgi Królewskie, czyli 1–2 Samuela i 1–2 Królewska (121–130): dziesięć kazań, w tym osobny cykl o Eliaszu (124–125) i pięć kazań o Elizeuszu (126–130). Te dwa cykle były na tyle cenione, że we Francji ukazały się osobno jeszcze przed pełnym wydaniem, w karmelitańskiej serii Spiritualité orientale.
• Księgi mądrościowe (131–141): jedenaście kazań do tej części Pisma, która jest może największym wyzwaniem dla głoszących: jak komentować Hioba, Koheleta, Pieśń nad Pieśniami w obecnej kulturze.
• Księgi prorockie (142–143): dwa pierwsze kazania prorockie, otwarcie cyklu, który dokończy zapowiadana Część 3 (Kazania 144–186, do Nowego Testamentu).

Cezary jako model głoszenia Pisma

Cezary z Arles (469/470 – 27 sierpnia 542) nie próbował być oryginalny. Sięgał do Orygenesa, Grzegorza z Elwiry, Ambrożego, Hieronima, Augustyna i Maksyma z Turynu, upraszczając ich teksty tak, żeby zrozumiał je wiejski kapłan i niewykształcony słuchacz w pierwszej połowie VI wieku. Ks. Pochwat pisze wprost: „jego własny styl upraszczał złożone idee, co sprawiało, że sformułowania te bardziej trafiały do słuchaczy".

To czyni Cezarego nie tylko świadkiem patrystyki, ale praktycznym wzorem dla każdego, kto dziś musi przełożyć trudny tekst biblijny na język współczesnego słuchacza. Adresat sprzed 1500 lat, chrześcijanin podchodzący do wiary powierzchownie, mieszający ją z dawnymi praktykami, jest bliższy dzisiejszemu odbiorcy homilii, niż się czasem wydaje.

W tomie zachowano francuski system oznaczeń: pojedynczy krzyżyk (†) wskazuje, że kazanie jest adaptacją tekstu innego autora, podwójny (††) sygnalizuje niemal dosłowne powtórzenie. Czytelnik widzi więc na bieżąco, w którym miejscu Cezary mówi własnym głosem, a kiedy oddaje głos Augustynowi czy Orygenesowi.

Trójwarstwowe odczytanie Pisma

Cezary stosuje klasyczną metodę patrystyczną: każdy fragment biblijny czyta na trzech poziomach: historycznym (co się wydarzyło), moralnym (co to mówi o moim życiu) i duchowym (jak ten tekst odsyła do Chrystusa i Kościoła). Ta metoda nie straciła sprawności po piętnastu wiekach.

Dla głoszących oznacza to gotowy schemat budowy homilii. Dla świeckich czytelników: drogę od zaskakującej opowieści starotestamentalnej do osobistego pytania o własną wiarę. Ks. Pochwat zaznacza we wstępie, że Sermones de Scriptura to najstarsze do tej pory świadectwo kazań do całości tekstu biblijnego, ponieważ przed Cezarym nikt nie przepowiadał z taką systematycznością całego Pisma.

Co widzimy między okładkami

Aparat naukowy odróżnia ten tom od pobożnych zbiorków patrystycznych. Cztery indeksy zamykające tom (biblijny, autorów cytowanych przez Cezarego, autorów starożytnych, tematyczny) pozwalają korzystać z książki dwojako: czytać liniowo całe cykle albo szukać konkretnego wersetu Pisma i sprawdzać, jak Cezary go komentuje. Dla kapłana przygotowującego homilię z czytania niedzielnego to skraca pracę z kilku godzin do kilkunastu minut.

Przypisy uwzględniają dorobek badań od czasu publikacji pierwszej części Sermones de Scriptura w 2000 roku, w tym dane z pracy doktorskiej J. Courreau o ramach liturgicznych przepowiadania Cezarego, niepublikowane wcześniej w całości. Wstęp ks. Pochwata otwiera tom rzetelnym omówieniem datowania kazań, okoliczności liturgicznych, czytań ze Starego i Nowego Testamentu.

Co warto wiedzieć

Do których ksiąg Starego Testamentu odnoszą się te kazania?

Do sześciu grup ksiąg: Liczb (8 kazań), Jozuego (3), Sędziów (4), 1–2 Samuela i 1–2 Królewska razem (10), ksiąg mądrościowych (11), pierwszych dwóch ksiąg prorockich (2). Razem 38 kazań, od numeru 106 do 143 w numeracji Morina. Część 1 (ŹM 88, 2020) obejmuje kazania do Księgi Rodzaju, Wyjścia, Kapłańskiej i początku Liczb (81–105). Część 3 (planowana) ma objąć kazania do Nowego Testamentu (144–186).

Czy trzeba dobrze znać Pismo Święte, żeby skorzystać z tych komentarzy?

Nie trzeba znać Pisma dobrze. Wystarczy mieć je pod ręką. Cezary sam pisał dla słuchaczy bez wykształcenia teologicznego. Praktyczna zasada: najpierw przeczytaj omawiany fragment biblijny, potem kazanie. Indeks biblijny na końcu tomu pozwala odnaleźć komentarz do konkretnego wersetu, co przydaje się przy lekturze osobistej i przy przygotowywaniu się do niedzielnego czytania z lekcjonarza.

Kim był Cezary z Arles?

Biskup Arles przez 40 lat (502–542), wikariusz Stolicy Apostolskiej i prymas Galii. Organizator sześciu synodów (Agde, Arles, Carpentras, Orange, Vaison, Marseille). Zachowało się 238 jego kazań, co czyni go autorem największego zbioru patrystycznego tego okresu. Proces ogłoszenia go doktorem Kościoła został otwarty w 2017 roku; na poziomie diecezji Aix-en-Provence i Arles zakończony 13 stycznia 2023, kontynuowany w Rzymie. Konferencja Episkopatu Polski poparła petycję w marcu 2024.

Dlaczego warto czytać kazania sprzed 1500 lat?

Z trzech powodów. Po pierwsze: Sermones de Scriptura to najstarsze zachowane świadectwo kazań do całości Pisma Świętego, więc czytamy nie pojedynczy komentarz, ale system. Po drugie: Cezary adresował ludność jeszcze nie do końca schrystianizowaną, więc jego sposób tłumaczenia Pisma działa również tam, gdzie wiara jest niepogłębiona. Po trzecie: te kazania pokazują, jak Ojcowie Kościoła (Augustyn, Orygenes, Hieronim) czytali Stary Testament. To skondensowana tradycja egzegetyczna pierwszych wieków.

Czy kazania Cezarego są trudne w odbiorze?

Cezary celowo upraszczał. Skracał długie wykłady Augustyna i Orygenesa, eliminował uczone dygresje, sprowadzał wszystko do tego, co kapłan może w niedzielę powiedzieć z ambony. Sam wstęp ks. Pochwata to treściwa lektura naukowa, ale kazania w głównej części tomu są przystępne. Każde zajmuje zwykle kilka stron, można czytać po jednym dziennie.

Jest jakiś temat przewodni wszystkich kazań?

Tak: alegoryczne odczytanie Starego Testamentu w kluczu chrześcijańskim. Cezary pokazuje, jak każda postać i wydarzenie ze ST (Jozue zdobywający Jerycho, Eliasz na Horebie, Salomon sądzący o dziecko) prowadzi do Chrystusa i do osobistej drogi wiary czytelnika. Trzy poziomy odczytania (historyczny, moralny, duchowy) wracają w każdym kazaniu jak struktura nośna.

Czy można zacząć od Części 2, czy najpierw warto sięgnąć po Część 1?

Tomy są niezależne. Każdy obejmuje inne księgi Starego Testamentu, więc lektura Części 2 nie wymaga znajomości Części 1. Ale w Części 1 znajduje się obszerne, 122-stronicowe wprowadzenie biograficzne ks. Pochwata Cezary z Arles, miłośnik Pisma Świętego, którego Część 2 nie powtarza. Kto chce zbudować pełną bibliotekę patrystyczną, dokupuje obie części serii. W naszym sklepie mamy obydwa tomy w stałej dostępności.

Wydawnictwo Benedyktynów w Tyńcu prowadzi serię Źródła Monastyczne od 1993 roku. W e-religijne.pl mamy pełną serię na stanie, w tym kolejne tomy patrystyczne ukazujące się co kilka miesięcy. Czytelnik buduje swoją bibliotekę Ojców tom po tomie. Jest jedno ograniczenie: tom ma 594 strony i pełny aparat krytyczny z indeksami patrystycznymi. To praca dla czytelnika, który chce zatrzymywać się przy każdym kazaniu, nie na jeden wieczór.