Traktaty o Trójcy – Grzegorz z Nyssy | Fundamenta 9

„Traktaty o Trójcy” Grzegorza z Nyssy to dziewiąty tom serii Fundamenta, poświęcony jednemu z najważniejszych obszarów teologii Ojców Kapadockich: nauce o Trójcy Świętej.

Publikacja gromadzi mniejsze pisma trynitarne Grzegorza z Nyssy i pokazuje, w jaki sposób jeden z najważniejszych teologów IV wieku wyjaśniał relację między jednością Boga a odrębnością Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Tom został wydany przez Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów w ramach naukowej serii Fundamenta. Przekład przygotowała Marta Przyszychowska, a opracowanie Tomasz Stępień i Marta Przyszychowska. Książka łączy teksty źródłowe z obszernym wprowadzeniem historycznym, teologicznym i filozoficznym oraz aparatem naukowym. 

Grzegorz z Nyssy – jeden z wielkich Ojców Kapadockich

Grzegorz z Nyssy był biskupem, teologiem i filozofem chrześcijańskim IV wieku, zaliczanym wraz z Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu do grona Ojców Kapadockich. Jego pisma odegrały istotną rolę w sporach dotyczących nauki o Trójcy Świętej i w wyjaśnianiu ortodoksji, która ukształtowała się po Soborze Nicejskim i Soborze Konstantynopolitańskim.

Jak podkreśla Tomasz Stępień we wprowadzeniu do tomu, teologia trynitarna Grzegorza jest obecnie ponownie intensywnie badana, ponieważ odegrała znaczącą rolę w przywracaniu jedności Kościoła po Soborze w Konstantynopolu w 381 roku oraz w doprecyzowaniu języka, którym Kościół mówi o jednej naturze i trzech osobach Boskich. 

Co zawiera tom „Traktaty o Trójcy”?

Publikacja obejmuje kilka ważnych pism Grzegorza z Nyssy dotyczących Trójcy Świętej. Wśród nich znajdują się:

• „Do Ablabiusza. Wyjaśnienie, że nie głosimy trzech bogów”,
• „Do Eustacjusza. O Trójcy Świętej”,
• „Dowodzenie, że mówiąc o trzech osobach w bóstwie, nie mówimy o trzech bogach. Do uczonych na podstawie aksjomatów”,
• „Do rodzonego brata Piotra o różnicy między substancją i hipostazą”,
• „Do Symplicjusza. O wierze”,
• „O Duchu Świętym przeciwko macedonianom pneumatomachom”,
• „Na słowa: Wtedy także sam Syn będzie poddany temu, który poddał mu wszystko”,
• „Przeciwko Ariuszowi i Sabeliuszowi o Ojcu i Synu” przypisywane Pseudo-Grzegorzowi z Nyssy.

Każdy z tych tekstów pozwala spojrzeć z innej strony na zasadniczy problem teologii IV wieku: jak mówić o jednym Bogu, nie negując realnej odrębności Ojca, Syna i Ducha Świętego. 

Substancja, hipostaza i jedność Trójcy

Jednym z najważniejszych tematów tomu jest rozróżnienie między substancją a hipostazą. W sporach IV wieku nie było to jedynie zagadnienie terminologiczne. Od sposobu rozumienia tych pojęć zależała możliwość wyrażenia chrześcijańskiej wiary w jednego Boga i trzy osoby.

Grzegorz z Nyssy pokazuje, że trzy hipostazy nie oznaczają trzech odrębnych boskich substancji. Aby to wyjaśnić, sięga po analogie zaczerpnięte z filozofii, logiki i życia społecznego. Szczególne znaczenie ma jego tzw. analogia ludzkiej społeczności: Piotr, Jakub i Jan są odrębnymi osobami, ale uczestniczą w jednej ludzkiej naturze. Podobnie Ojciec, Syn i Duch Święty są odrębnymi hipostazami, lecz posiadają jedną naturę boską. 

Dlaczego nie mówimy o „trzech bogach”?

Traktat Do Ablabiusza odpowiada wprost na jedno z najtrudniejszych pytań teologii trynitarnej: skoro Ojciec, Syn i Duch Święty są osobami Boskimi, dlaczego chrześcijaństwo nie mówi o trzech bogach?

Grzegorz odpowiada, odwołując się nie tylko do wspólnej natury, ale również do jedności działania Boga. Każde działanie wobec stworzenia ma jedno źródło i jest wspólnym działaniem Trójcy: od Ojca, przez Syna, w Duchu Świętym. To właśnie jedność natury i jedność działania chronią chrześcijańską naukę przed tryteizmem. 

Duch Święty w sporach IV wieku

Osobne miejsce zajmuje traktat „O Duchu Świętym przeciwko macedonianom pneumatomachom”. Powstał on w kontekście sporów poprzedzających i towarzyszących Soborowi Konstantynopolitańskiemu.

Grzegorz broni w nim pełnego bóstwa Ducha Świętego przeciwko tym, którzy chcieli umieścić Go pomiędzy Stwórcą a stworzeniem. Argumentuje na podstawie Pisma Świętego, jedności działania Boskich osób oraz wspólnych im przymiotów: dobroci, mądrości, mocy, świętości, wieczności i chwały.

Wprowadzenie do tomu pokazuje, że tekst można odczytać jako ważne świadectwo procesu, który doprowadził do pełniejszego wyrażenia nauki o Duchu Świętym w Credo nicejsko-konstantynopolitańskim. 

Filozofia w służbie teologii

„Traktaty o Trójcy” pokazują Grzegorza z Nyssy jako autora, który bardzo swobodnie korzysta z języka filozofii greckiej, logiki i metafizyki. Pojawiają się tu takie pojęcia jak substancja, natura, hipostaza, osoba, monada, działanie czy przyczyna.

Nie jest to jednak filozofia oderwana od wiary. Grzegorz wykorzystuje narzędzia filozoficzne po to, by precyzyjniej wyrazić naukę chrześcijańską i odpowiedzieć na argumenty arian, eunomian, macedonian i innych uczestników sporów teologicznych IV wieku.

Opracowanie Tomasza Stępnia szeroko omawia właśnie to tło: znaczenie terminów greckich, rozwój sporów po Soborze Nicejskim, różnice między poszczególnymi szkołami oraz wpływ filozofii na kształtowanie języka dogmatycznego. 

Fundamenta – seria źródłowa i naukowa

„Traktaty o Trójcy” ukazały się jako tom 9 serii Fundamenta. Seria prezentuje źródła wczesnego chrześcijaństwa w nowych polskich przekładach, wraz z opracowaniem historycznym, teologicznym i filologicznym.

Ten tom zachowuje charakter całej serii: tekst źródłowy nie jest pozostawiony bez komentarza, lecz otrzymuje rozbudowane wprowadzenie, bibliografię, aparat naukowy oraz indeksy. Dzięki temu publikacja może służyć zarówno badaczom i studentom, jak i czytelnikom zainteresowanym pogłębionym poznaniem Ojców Kościoła.

W tomie znajdują się również indeks osób i indeks biblijny, co ułatwia wykorzystanie książki w pracy naukowej i studium teologicznym. 

Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów

Publikację współwydaje Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, związane z opactwem benedyktynów w Tyńcu i od lat specjalizujące się w publikacjach poświęconych duchowości monastycznej, patrystyce, liturgii i źródłom chrześcijaństwa.

Wydawnictwo prowadzi m.in. serie Fundamenta oraz Źródła Monastyczne. W przypadku „Traktatów o Trójcy” Tyniec odpowiada również za druk i oprawę książki. :

Dla kogo jest ta książka?

To pozycja szczególnie wartościowa dla:

• studentów teologii i filozofii,
• osób zainteresowanych patrystyką i Ojcami Kościoła,
• duchownych i wykładowców,
• czytelników zajmujących się historią dogmatów,
• osób chcących lepiej zrozumieć rozwój nauki o Trójcy Świętej.

Nie jest to popularne wprowadzenie do tajemnicy Trójcy Świętej. To wydanie źródłowe o charakterze naukowym, które pozwala wejść bezpośrednio w argumentację jednego z najważniejszych teologów starożytnego Kościoła.